تبلیغات
آیینه ی خــــــــدا
06:01
278
مراحل تزكیه نفس

خداوند متعال در آیه دوم سوره مبارکه جمعه می فرماید: هوالذی بعث فی الامیین رسولا منهم یتلوا علیهم آیاته و یزكیهم و یعلمهم الكتاب و الحكمة و ان كانوا من قبل لفی ضلال مبین؛ اوست آن كس كه در میان بى‏سوادان فرستاده‏ اى از خودشان برانگیخت، تا آیات او را بر آنان بخواند و پاكشان گرداند و كتاب و حكمت بدیشان بیاموزد، و [آنان‏] قطعاً پیش از آن در گمراهى آشكارى بودند. 

             

لطفا به ادامه ی مطلب بروید...


تعجیل در ظهورش صلوات


از ظاهرآیه شریفه به دست می آید كه برای پیامبر گرامی اسلام(ص) ابتدا چهار وظیفه مقرر شده است: نخست، ارائه آیات و معجزات تا زمینه پذیرش مراحل بعدی آماده شود. دوم، تزكیه و پاكیزه نمودن نفوس از رذایل و آراستن آن به فضایل اخلاق. سوم، تعلیم كتاب یعنی قرآن و كتاب تكوینی اعم از آفاقی و انفسی، چنانكه این وظیفه را در طول مدت مسئولیتش به خوبی انجام داد و چهارم، تعلیم حكمت، یعنی علم به حقایق اشیا و خواص كاینات.

 

در اینجا به تزكیه نفس انسان که از اهداف رسالت بوده اشاره می کنیم. تزکیه به سه مرحله تقسیم می شود؛ تخلیه، تحلیه و تجلیه.

 

- تخلیه به معنای پاك سازی باطن و روان از رذایل اخلاق؛ از وظایف بسیارمشكل و سنگین سالكان راه حق، پاك سازی و تصفیه روان از رذایل و تطهیر نفس از پلیدی ها و ناپاكی ها است. سالك باید باطنش را از آلودگی صفاتی همچون حسد، كینه، تكبر، عداوت، سوءظن و امثال آن پاك كند، زیرا هر یك از این صفات همچون موش های خائنی هستند كه در درون نفس به سرقت و تخریب دست می زنند و محصولات اعمال و افعال انسان را نابود می سازند. درهمین رابطه روایاتی از پیامبر گرامی اسلام(ص) و از اهل بیت طاهرینش به ما رسیده كه به پاره ای  ازآنها اشاره می كنیم.

 

از رشك و حسد بر حذر باشید كه حسد حسنات انسان را می خورد همانگونه كه آتش هیزم را می خورد و خاكستر می كند. (بحار الانوار/ج73/ص 255)

 

شیخ انصاری در كتاب رسائل در بحث برائت و اشتغال و هم چنین صدوق در كتاب ثواب الاعمال ص 32 نقل می كند كه روزی پیامبر گرامی اسلام(ص) در جمع اصحاب فرمودند؛ هر كس "سبحان الله"بگوید، خداوند به سبب آن برایش در بهشت درختی غرس می كند. هر كس "الحمد الله"بگوید خداوند به سبب آن برایش در بهشت درختی غرس می كند..

 

سپس فرمود : هر كس لا اله الا الله بگوید، خداوند به سبب آن برایش درختی غرس می كند. سپس فرمود؛ هر كس الله اكبر بگوید، خداوند به سبب آن برایش در بهشت درختیی غرس می كند.در این هنگام مردی از قریش گفت؛ ای رسول خدا،برای ما در بهشت درختان زیادی و جود دارد، پیامبر گرامی اسلام(ص) فرمود؛ آری البته اگر آتشی نفرستید و آن درخت ها را نسوزانید.

 

از این روایات شریفه به دست می آید كه اعمال سیئه و صفات زشت حسنات اعمال را نابود می كند.در این باره كه حسنات و سیئات هم دیگر را از بین می برند.قرآن شریف در آیه 114سوره هود؛ صراحت كامل را دارد و می فرماید؛ انّ الحسنات یذهبن السیئات؛ حسنات سیئات را از بین می برد. و درآیه مباركه 264 سوره بقره می فرماید: صدقاتتان را با منت گذاری و اذیت باطل نكنید. انسان اگر عمل خوبی انجام داد باید سعی كند تا باگناه آن را نابود نكند و اگر احیانا گناهی مرتكب شد باید اعمالی انجام دهد تا آلودگی گناه را بشوید.

 

شكی نیست كه هر صفتی از صفات چه رذایل و چه فضایل یك نوع هماهنگی و همگونی با نفس انسان دارد و اگرمی بینیم كه اولیای خاص خدا مرتكب گناه نمی شوند یا اصلا اراده گناه نمی كنند، برای آن است كه نفس شریف آنان در اثر عصمت روانی، اصلا هماهنگی و هم سنخی با گناه ندارد، اما در مورد سایر مردم، چون هماهنگی و هم سنخی وجود دارد، كم و بیش گناه هم انجام می گیرد و چون میان نفس و گناه مناسبت وجود دارد، لذا زدودن این ارتباط كار آسانی نیست.

 

بنابراین، تخلیه نفس از رذایل، كار مشكلی است و بدین جهت آن را جهاد اكبر می نامند همان گونه كه می دانیم جهاد اكبر همچون جهاد اصغر از وظایف سنگین انسان است. پیامبر گرامی اسلام(ص) و اهل بیت(ع) در این باره سفارش های اكیدی فرموده اند. رسول خدا(ص) فرمودند: با نفس های خود جهاد كنید، با كم كردن از غذا و نوشیدنی، تا فرشتگان بر شما سایه افكنند و شیطان از شما فراری گردد. (میزان الحكمه/ج 2/ص 143) حضرت علی(ع) می فرماید: برترین جهاد، جهاد با هوای نفس و رهانیدن آن از لذات دنیاست.

 

اگر تخلیه نفس با جهاد اكبر از حیث مفهوم متحد نیست، از نظر مصداق با هم اتحاد دارند و نسبت میانشان تساوی است. جهاد با نفس از جهاد با دشمن خارجی مشكل تر است، چنانكه می بینیم جهادگران با دشممنان خارجی بسیارند، اما مجاهدین با نفس اماره بسیار كم هستند. به همین ترتیب، تخلیه نفس از رذایل، از تحلیه آن به فضایل بسیار دشوارتر است.

 

تخلیه گاهی به تدریج انجام می گیرد، یعنی سالكین راه حقیقت، به مرور زمان و در طول مدتی كم یا زیاد، یكایك صفات زشت و رذایل اخلاقی را از صحیفه نفس خود پاك سازی می كنند. مثلا گاهی با رذیله حسد دست به گریبان می شوند، تا كم كم دامن نفس را ازآن بزدایند. زمانی با رذیله تكبر رویارو می گردند تا آن را از زمینه نفس ریشه كن نمایند و به همین صورت با رذایل دیگر مواجه می شوند تا فضای نفس را از آنها غبارروبی و آفت زدایی كنند.

 

آنان اگر ببینند كه این رذایل در شخصیت شان و جود دارد، با مطالعه آیات كریمه و روایات و سایر بیاناتی كه در كتاب های اخلاقی در ذمّ این صفات آمده است و با انجام اعمالی ضد این صفات آنها را از كانون وجود خود می زدایند. مثلا صفت تكبر را اولا با توجه به آیات و روایاتی كه در ذمّ آن وارد شده یا تواضع و فروتنی در برابر هر پیر و جوان و هر خرد و كلان، این صفت نكوهیده را از دامن نفس خود می پیراند و به لباس مقدس تواضع و فروتنی آراسته می شوند. البته تخلیه به این صورت تدریجی اگر در مورد تمام صفات رذیله به كار گرفته شود ممكن است سالها به طول بینجامد اما بسیار راحت تر از تخلیه دفعی است.

 

گاهی تخلیه، دفعی است یعنی انسان در مدتی كوتاه بلكه در ظرف چند لحظه با تصمیم گیری قاطع، انقلاب و تحولی در كانون و جود خود پدید آورد و یك باره دگرگون گردد.

 

- تحلیه از ماده حُلی و حّلی به معنای زیور است؛ پس تحلیه یعنی به زیورآراستن. این كلمه در علم اخلاق به معنای آراستگی به مكارم اخلاق است. انسان اگر سه نوع صفت یعنی صفات شیطنت، بهیمیت و سبعیت را از خود بپیراید و بزداید، مرحله "تخلیه" را انجام داده است و چون خود را به اوصاف فرشتگان و خصال انسانیت آراسته گرداند، مرحله تحلیه را پیموده است. تخلیه در برابر تحلیه است. در مقام دفع و پیراستن و تحلیه در مقام جذب و آراستن است؛و نیز تخلیه،در مقام تبری، یعنی با رذایل اخلاق ستیز كردن و آنها را از كانون و جود خود زدودن، اما تحلیه در مقام توّلی است؛ یعنی با فضایل اخلاق انس و الفت پیدا كردن و در نهایت بدان ها متلبّس شدن. تحلیه نیز بدون عنایت حضرت حق، جهاد، ریاضت نفس، توكل و توسل، امكانپذیر نیست. گفتنی است كه تحلیه می تواند همچون تخلیه،دفعی و یا تدریجی صورت گیرد.

 

- تجلیه یعنی خود را با اعمال دینی متجلی ساختن و به تعبیر دیگر، در قالب اعمال مذهبی متجلی شدن. هدف از تجلیه آن است كه انسان اعمال مذهبی را بدان صورت كه شارع مقدس خواسته است به جا آورد؛ یعنی نماز، روزه و سایر عبادات را به شیوه ای درست انجام دهد.